Θεμιστοκλής Σοφούλης, Βαθύ, Σάμος

Ο λαός της Σάμου δεν κατάφερε να συμβιβαστεί με όλα όσα προσέφερε ο Σουλτάνος στα 78 χρόνια της Ηγεμονίας της νήσου. Είχε πάντα το βλέμμα στραμμένο προς τη Μητέρα Ελλάδα και είχε μεράκι από παλιά να ενωθεί με τον κορμό του Έθνους. Τα 13 χρόνια, τα οποία αγωνίστηκε, από τον Απρίλιο του 1821, που κήρυξε την Επανάσταση στο Βαθύ με τον Κωνσταντίνο Λαχανά, μέχρι και την επισημοποίηση στις 8 του Μάη,με επικεφαλή τον Λυκούργο Λογοθέτη και τους άλλους οπλαρχηγούς στο Καρλόβασι, δεν επέτρεψε στους Τούρκους να πατήσουν το πόδι τους στο νησί.

Το 1834 αποφασίστηκε από τις τρεις Μεγάλες Δυνάμεις, Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία, σε συμφωνία με το Σουλτάνο, ότι η Σάμος υπό την προστασία τους, θα διοικείτο από ορθόδοξο Ηγεμόνα, διορισμένο από την Υψηλή Πύλη, με περιορισμένα προνόμια και καθεστώς υποτέλειας για το λαό. Με αγανάκτηση οι άξιοι ηγέτες του νησιού μας άκουσαν την απόφαση και δεν συμβιβάστηκαν.

Ο Σοφούλης αναμείχθηκε για πρώτη φορά με τα Πολιτικά κατά το 1900, όταν ως αρχηγός του Κόμματος των Προοδευτικών, εκλέχθηκε βουλευτής της πρωτεύουσας της Σάμου στην Εθνοσυνέλευση των Σαμίων. Στη Σάμο, εκείνη την περίοδο υπήρχε και άλλο κόμμα, που ήταν αντίθετο της ένωσης της Σάμου με την Ελλάδα. Το κόμμα αυτό ονομαζόταν Χατζηγιαννικό, επειδή αρχηγός του ήταν ο Ιωάννης Χατζηγιάννης. Έτσι, όταν ο Σοφούλης εκλέχθηκε πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης (δηλαδή πρωθυπουργός) των Σαμίων το 1902, οι Χατζηγιαννικοί κατηγόρησαν τους Προοδευτικούς του Σοφούλη, ότι είχαν στραμμένο το βλέμμα τους αποκλειστικά στην ενωτική ιδέα.

Η σύγκρουση των δύο παρατάξεων κορυφώθηκε το Μάιο του 1908, όταν ο τότε Ηγεμόνας της Σάμου, Ανδρέας Κοπάσης, έφερε οθωμανικό στρατό στη Σάμο, παραβιάζοντας τους κανονισμούς και τα προνόμια του νησιού. Ακολούθησαν συρράξεις με νεκρούς στην περιοχή της πρωτεύουσας, για τις οποίες ο Σοφούλης και οι στενοί συνεργάτες του κρίθηκαν ένοχοι. Καταδικάσθηκαν σε θάνατο από το Κακουργοδικείο της Σάμου, χωρίς, όμως, να έχουν κληθεί από το δικαστή,. Για να το αποφύγει αυτό ο Σοφούλης κατέφυγε σαν κυνηγημένος στην Αθήνα, όπου ξεκίνησε σιγά σιγά να οργανώνει επανάσταση για την εκδίωξη των Οθωμανών από το νησί.

Ο Κοπάσης δολοφονήθηκε για τις προδοτικές  του ενέργειες στις 9 του Μάρτη 1912 από τον Σταύρο Δημητρίου Μπαρέτη που κατάγονταν από το χωριό Μπαλάφτσα της Μακεδονίας (ήταν Μακεδονομάχος), στην παραλία του Βαθιού.

Στη Σάμο διορίστηκε αμέσως ως Ηγεμόνας ο Βεγλερής. Εν τω μεταξύ, ο Οθωμανικός στρατός παραβιάζοντας το καθεστώς της Ηγεμονίας, παραμένει στη νησί, καταλύοντας κάθε έννοια  δημοκρατίας και νομιμότητας. Στη Σάμο, ταυτόχρονα, καταφθάνουν νέες ενισχύσεις από την απέναντι μικρασιατική ακτή. Στις 7 του Σεπτέμβρη, μια ομάδα ενόπλων Σαμιωτών, με αρχηγό το Θεμιστοκλή Σοφούλη, αποβιβάζονται στο Μαραθόκαμπο. Η είδηση μεταδίδεται σαν αστραπή και την ίδια μέρα στο Καρλόβασι συγκεντρώθηκαν πολλές εκατοντάδες ενόπλων του νησιού. Σε συνεργασία με το λαό του Καρλοβασίου κάνουν πάνδημο συλλαλητήριο, όπου και μίλησε ο Θεμιστοκλής Σοφούλης και στη συνέχεια προχώρησαν σε ψήφισμα.

Ακολούθησε προκήρυξη του Θ. Σοφούλη προς το λαό της Σάμου με πατριωτικό περιεχόμενο και εκατοντάδες ένοπλοι πήγαν στους Μυτιληνιούς να καταταγούν, όπου ο Σοφούλης είχε το αρχηγείο του. Τα γεγονότα εξελίσσονται ραγδαία και αρχίζουν οι συγκρούσεις των ανταρτών στην περιοχή του Παλαιοκάστρου και στη θέση Μπαϊρακτάρη, που είχε οχυρωθεί και ενισχυθεί από τούς Τούρκους με πυροβολικό. Το αρχηγείο του Σοφούλη μεταφέρεται στη Βρύση του Ζερβού, για να έχει άμεση επαφή με το χώρο επιχειρήσεων. Η μάχη αυτή κράτησε πεισματικά όλη μέρα με νεκρούς και τραυματίες. Με την επέμβαση των προξένου της Αγγλίας Λουί Μάρκ , ορίστηκε πενθήμερος ανακωχή από 13 έως 18 Σεπτέμβρη. Τα χωριά της ανατολικής Σάμου σχεδόν αδειάζουν και οι κάτοικοι  καταφεύγουν στο Βαθύ και στα χωριά της δυτικής Σάμου για προστασία. Οι Τούρκοι στην περιοχή του Παλαιοκάστρου καίνε τα σπίτια, τις σοδειές, τα καπνά και όλα τα υπάρχοντα των κατοίκων του χωριού. Το ίδιο συμβαίνει και στο Μεσόκαμπο, όπου είχαν αποβιβασθεί. Στο Πάνω Βαθύ ειδοποιήθηκαν οι κάτοικοι να το εγκαταλείψουν και να κατέβουν στο Κάτω Βαθύ για περισσότερη ασφάλεια.

Κατά τη διάρκεια της πενθήμερης ανακωχής έγιναν διαπραγματεύσεις και συμφωνήθηκε να εγγυηθούν οι αρχές  του  νησιού  με  τις  προστάτιδες δυνάμεις την ασφαλή μεταφορά του εχθρικού στρατού στην απέναντι ακτή. Οι Τούρκοι στρατιώτες με την επέμβαση του Σοφούλη μεταφέρθηκαν με σαμιώτικα καΐκια στις απέναντι ακτές. Με  την  αποχώρηση του τουρκικού στρατού ο λαός πανηγυρίζει.

Στις 5 του Οκτώβρη του 1912, τα Βαλκανικά κράτη Ελλάδα, Βουλγαρία και Σερβία, κηρύττουν τον πόλεμο εναντίον της Τουρκίας. Στο νησί επικρατεί ακράτητος ενθουσιασμός. Στις αρχές του Νοέμβρη πεντακόσιοι εθελοντές Σαμιώτες , μαζί τους και ο Σοφούλης, μεταφέρονται στην Αθήνα, έχοντας στα χέρια τους συγχρόνως και ένα σημαντικό χρηματικό ποσό από εράνους, για την ενίσχυση του Ελληνικού στρατού που στο μεταξύ είχε καταλάβει τη Θεσσαλονίκη. Ο Σοφούλης συνεννοήθηκε με τον Βενιζέλο για την ένωση της Σάμου και επιστρέφοντας στις 10 του Νοέμβρη στο νησί μας, κηρύττει  την Ένωση της Σάμου με την Ελλάδα. Στις 11 του Νοέμβρη ημέρα Κυριακή , προσέρχεται στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στις δύο το μεσημέρι ο Θεμιστοκλής Σοφούλης συνοδευόμενος από τις αρχές του νησιού εκτός από τον Ηγεμόνα , που είχε ειδοποιηθεί να εγκαταλείψει το ηγεμονικό μέγαρο. Στο μεταξύ ο κόσμος είχε κατακλύσει την εκκλησία και τους γύρω χώρους , οι καμπάνες χτυπούσαν χαρμόσυνα και η γαλανόλευκη σημαία κυμάτιζε σε όλο το Βαθύ.

Προς τιμήν της σημαντικής αυτής προσωπικότητας, το έτος 1986, ανεγέρθηκε στη πλατεία Θ.Σοφούλη στο Κάτω Βαθύ, το άγαλμα του, με φροντίδες της Ερανικής Επιτροπής Σαμίων.