Μνημείο Γενοκτονίας Ποντιακού Ελληνισμού, Κατερίνη

  Ένα μεγάλο κομμάτι του ελληνισμού κατοικούσε από την αρχαιότητα ακόμα στα νότια παράλια του Εύξεινου Πόντου, στη σημερινή Τουρκία. Παρά το γεγονός ότι ήταν αποκομμένοι από τον εθνικό κορμό, σημείωσαν τεράστιο άνοδο τόσο στον οικονομικό όσο και στον πνευματικό τομέα. Ενδεικτικά, το 1865 ζούσαν στον Πόντο περίπου 265.000 Έλληνες ενώ στις αρχές του 21^ου αι. περίπου 700.000. Υπήρχαν γύρω στα 1.400 σχολεία, καθώς και το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, θέατρα, τυπογραφεία και λέσχες, γεγονός που μαρτυρά ένα υψηλό πνευματικό επίπεδο.

Βέβαια, τα πράγματα άλλαξαν μετά την παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την δράση των Νεότουρκων, ενός ακραία εθνικιστικού κόμματος με αρχηγό τον Κεμάλ Ατατούρκ. Με το σύνθημα «Ελευθερία, Ισότητα, Δικαιοσύνη» και το πρόσχημα της ασφάλειας του τουρκικού κράτους εφάρμοσαν ένα σχέδιο εξόντωσης όλων των λαών που κατοικούσαν μέσα στα όρια της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μαζί και των Ελλήνων του Πόντου. Το κίνημα των Νεότουρκων είχε με το μέρος του την υποστήριξη των Γερμανών, οι οποίοι και καθοδήγησαν το όλο σχέδιο της εξόντωσης. Το εν λόγω σχέδιο περιλάμβανε έκτακτες επιβαρύνσεις, επιτάξεις ειδών, περιορισμό στις εμπορικές δραστηριότητες, δολοφονίες, εξορίες, φυλακίσεις, υποχρεωτική θητεία στον τουρκικό στρατό για τους άντρες και τάγματα εργασίες για τους άντρες που δεν μπορούσαν να υπηρετήσουν στον στρατό. Τα τάγματα εργασίας, ή αλλιώς αμελέ ταμπουρού, μπορούν να χαρακτηριστούν και ως βασανιστήρια, καθώς εξανάγκαζαν τους άνδρες να εργάζονται κάτω από απάνθρωπες συνθήκες. Δούλευαν σε λατομεία, ορυχεία και στη διάνοιξη δρόμων, αλλά λόγω των άθλιων συνθηκών διαβίωσης οι περισσότεροι πέθαιναν από αρρώστιες, πείνα και κακουχίες. Οι εξορίες από την άλλη πλευρά δεν διέφεραν και σε πολλά. Γυναικόπαιδα και ηλικιωμένοι αναγκάζονταν σε εξοντωτικές πορείες κάτω από δυσμενείς συνθήκες και αρκετοί ήταν αυτοί που δεν τα κατάφεραν είτε λόγω πείνας, αρρώστιας ή  σωματικής εξαθλίωσης. Η Ορθόδοξη Εκκλησία κήρυξε διωγμό και αναστάλθηκε η λειτουργεία των εκκλησιών και των σχολείων. Η Ελλάδα για να εξομαλύνει την κατάσταση ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με την Τουρκία για εθελούσια ανταλλαγή Ελλήνων Ορθοδόξων της Τουρκίας και μουσουλμάνων της Τουρκίας. Έτσι, τον Ιούνιο του 1913 ιδρύθηκε η Μικτή Επιτροπή που θα ρύθμισε την διαδικασία της ανταλλαγής. Βέβαια, δεν πρόλαβε να λειτουργήσει καθώς τον Οκτώβριο του επόμενου χρόνου η Τουρκία συμμετείχε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι διωγμοί συνεχίστηκαν μέχρι το τέλος του πολέμου τον Οκτώβριο του 1918.

Η κατάληψη της Σμύρνης από τους Έλληνες στις 15 Μαΐου το 1919 εξόργισε τον Κεμάλ ο οποίος μετέβη στις 19 του ίδιου μήνα στην Σαμψούντα για να οργανώσει την δεύτερη φάση των διωγμών. Αυτή τη φορά καθοδηγούταν τόσο από Γερμανούς όσο και από Σοβιετικούς συμβούλους. Μέχρι το 1922 και την μικρασιατική καταστροφή υπολογίζονται περίπου 353.000 θύματα. Όσοι κατάφεραν να ζήσουν διέφυγαν είτε στη Νότια Ρωσία είτε στην Βόρεια Ελλάδα. Στις 30 Ιανουαρίου του 1930, υπογράφηκε η σύμβαση περί ανταλλαγής πληθυσμών στη Λωζάννη βάσει της οποίας 1,5 εκατομμύριο Έλληνες Ορθόδοξοι της Τουρκίας έπρεπε να μεταφερθούν στην Ελλάδα και αντίστοιχα 500.000 μουσουλμάνοι της Ελλάδας να μεταφερθούν στην Τουρκία. Στις 24 Ιουλίου του ίδιου έτους υπογράφηκε η Συνθήκη της Λωζάννης με την οποία καθορίστηκε ως σύνορο Ελλάδας-Τουρκίας ο ποταμός Έβρος.