Μνημείο Μαχητών και Μαχητριών Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, Φλώρινα

Η ιστορία του μνημείου των μαχητών/τριών του ΔΣΕ Φλώρινας θεωρείται ένα επίμαχο και τραυματικό γεγονός για την ελληνική κοινωνία και είναι ένα θέμα για το οποίο δεν υπάρχει καθιερωμένη ή καθολικά αποδεκτή άποψη για όλους, καθώς διαφορετικές ομάδες υποστηρίζουν αντιτιθέμενες εξηγήσεις και λύσεις. Αποτελεί θέμα συγκρουσιακό διότι διαιρεί την κοινωνία εφόσον άνθρωποι που ανήκουν σε διαφορετικές ομάδες επιχειρηματολογούν σχετικά με αυτό καταλήγοντας στο δικό τους αδιαμφησβήτητο συμπέρασμα και απορρίπτοντας τα συμπεράσματα των άλλων. Σημαντικές ομάδες προβάλλουν διαφορετικές ερμηνείες ή λύσεις όσον αφορά στο τι συνέβη κατά την διάρκεια του Εμφυλίου και ειδικότερα στην μάχη της Φλώρινας, οι οποίες βασίζονται σε διαφορετικές αξίες. Θα μπορούσαμε να πούμε, μάλιστα, ότι υπάρχουν ανταγωνιστικές αξίες ή συμφέροντα. Η μάχη της Φλώρινας, θεωρείται μια τραυματική περίπτωση για την τοπική ιστορία και αποτελεί ένα είδος «ηθικής της μνήμης» όπως και κάθε τραυματικό γεγονός.

Ο ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Κατά την διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου (1946-1949) οργανώθηκε ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (27 Δεκεμβρίου 1946) με πρωτοπόρους το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (ΚΚΕ) και το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) . Σύμφωνα με την διαταγή  του Γενικού Αρχηγείου, η συγκρότηση του ΔΣΕ είχε ως βασικό στόχο την υπεράσπιση της τιμής, της αξιοπρέπειας και της ζωής του λαού από όλους εκείνους που πίστευε πως του στερούσαν το δικαίωμα για ελευθερία.

Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (ΚΚΕ) καθώς και το ΕΑΜικό κίνημα αποφάσισαν να αντεπιτεθούν στην αστική τάξη και να «παλέψουν» για την ελευθερία τους. Η αστική τάξη, την περίοδο εκείνη, συμπεριφερόταν «σκληρά» σε όλους όσους υποστήριζαν τον Κομμουνισμό. Κατέφευγε σε δολοφονίες, σε αιματοχυσίες, στην λευκή τρομοκρατία εις βάρος των κομμουνιστών προκειμένου να διατηρήσει την εξουσία της και να εξασφαλίσει την οικονομική, την πολιτική και την στρατιωτική στήριξη των Μεγάλων Δυνάμεων, της Αμερικής και της Μεγάλης Βρετανίας. Οι παράγοντες αυτοί δημιούργησαν, έτσι, ένα δίλλημα στους κομμουνιστές. Έπρεπε να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο δρόμους, στην υποταγή στην αστική τάξη ή στην αντίσταση σε κάθε επιλογή της αστικής τάξης να μειώσει ή ακόμα και να εξαφανίσει κάθε κίνημα που διαφωνούσε με την πολιτική της. Επέλεξαν να προχωρήσουν στην αντεπίθεση με μοναδικό επικεφαλής τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδος (ΔΣΕ). Ο ΔΣΕ υπερασπίστηκε το λαϊκό κίνημα και προσπάθησε με κάθε μέσο να αμυνθεί στην τρομοκρατία, στην βία και στις δολοφονίες που διέπραττε η αστική τάξη κατά των κομμουνιστών, όπως υποστήριζε. Οι μαχητές του ΔΣΕ επιδίωκαν την αντίσταση σε κάθε προσπάθεια της αστικής τάξης να εξοντώσει το ΕΑΜικό κίνημα, προκειμένου να στερεώσει την αντιλαϊκή της εξουσία.

Η δημιουργία του ΔΣΕ υπήρξε η ενσυνείδητη πολιτική επιλογή της κομμουνιστικής ηγεσίας για την κλιμάκωση του αγώνα της, με στόχο την κατάληψη της εξουσίας με έναν συνδυασμό ένοπλων και πολιτικών μέσων. Το κόμμα, με ηγέτη τον Νίκο Ζαχαριάδη, ήταν αποφασισμένο να εξουδετερώσει τους αντιπάλους του, να μετατρέψει την χώρα σε Λαϊκή Δημοκρατία και να την εντάξει στο σοβιετικό μπλόκ. Ο ΔΣΕ εξαρτήθηκε απόλυτα από την υλική υποστήριξη των ξένων συντρόφων του, από τις Ανατολικές χώρες. Για τον λόγο αυτό, η έναρξη του Εμφυλίου ήταν δυνατή, ειδάλλως ο πόλεμος θα είχε λήξει νωρίτερα. Ο αγώνας του ΔΣΕ χαρακτηρίζεται από τους κομμουνιστές ως αντιιμπεριαλιστικός, διεθνιστικός, δίκαιος και ηθικός καθώς αντιπροσώπευε την εργατική τάξη και τον αγώνα της για ελευθερία σε μία εποχή που η αστική τάξη είχε ξεκινήσει τον «ψυχρό πόλεμο». Αποφάσισε να δώσει ένα τέλος στις δολοφονίες, στους τραυματισμούς, στις λεηλασίες, στις φυλακίσεις, στους βασανισμούς, στους βιασμούς γυναικών εις βάρος των κομμουνιστών. Όσον αφορά στο παιδομάζωμα, ο ΔΣΕ συνήθως εισέβαλλε την νύχτα σε χωριά ή πόλεις και μάζευε όποιο παιδί έβρισκε με σκοπό να το στέλνει στις μάχες του εναντίον των δεξιών. Έπαιρνε αγόρια και κορίτσια κάθε ηλικίας και τα μετέφερε στο βουνό. Εκεί τα εκπαίδευε «βιαστικά» μαθαίνοντάς αυτά να χρησιμοποιούν το τουφέκι ή τις χειροβομβίδες με αποτέλεσμα αργότερα να σκοτώνονται στις μάχες που πραγματοποιούσε. Ειδικά, τα κορίτσια μικρών ηλικιών που δεν γνώριζαν, σκοτώνονταν αμέσως από τις πρώτες κιόλας μάχες.

Πρόκειται, λοιπόν για έναν στρατό που αποτελούνταν κατά κύριο λόγο από εφήβους. Οι αντίπαλοι του ΔΣΕ υπολόγιζαν πως τα παιδιά ηλικίας 16-18 ετών κάλυπταν το 20% του στρατού. Ο ΔΣΕ αποτελούνταν στην πλειονότητά του από στρατολογημένους νέους και εφήβους, αλλά και από αγρότες και αγρότισσες και από έναν σημαντικό αριθμό Σλαβομακεδόνων, δηλαδή ατόμων οι οποίοι είχαν πολύ μικρή σχέση με το μαρξισμό – λενινισμό και με τα οράματα του ΚΚΕ για μια νέα κοινωνία. Πολλοί από τους στρατολογημένους μαχητές δεν είχαν καμιά σχέση με την ΕΑΜική κινητοποίηση.

Ο ΔΣΕ ήταν ένας ταλαιπωρημένος στρατός και πολλές φορές χωρίς ψυχολογία εξαιτίας των απελπιστικών συνθηκών διαβίωσης, του χαμηλού μορφωτικού επιπέδου, των συνεχών ηττών, της βίαιης στρατολογίας ατόμων που δεν είχαν καμιά ταύτιση με τις αγωνίες της ηγεσίας του ΚΚΕ. Συγκεκριμένα, παρουσίαζε προβλήματα όπως ήταν η άνιση αντιμετώπιση των μαχητών εφόσον όσοι από αυτούς ήταν κομματικά στελέχη απολάμβαναν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης, διατροφής και ένδυσης αλλά και υγειονομικής περίθαλψης. Οι υπόλοιποι μαχητές υπέφεραν συχνά από την πείνα και δεν είχαν κατάλληλη ενδυμασία για τις συνθήκες στις οποίες ζούσαν. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, πολλοί από αυτούς να καταφεύγουν σε ληστείες, εκβιασμούς, απαγωγές και «υπερφορολόγηση» των αγροτών. Κλοπές συνέβαιναν ακόμα και μέσα στις μονάδες του ΔΣΕ μεταξύ των μαχητών προκειμένου να επιβιώσουν. Οι άθλιες αυτές συνθήκες, οδήγησαν πολλούς από τους μαχητές στο να λιποτακτήσουν. Έτσι, επακολούθησε ένας μεγάλος αριθμός καταδόσεων με αποτέλεσμα χιλιάδες μαχητές να θεωρηθούν ύποπτοι και να ανακριθούν από τις υπηρεσίες Ασφαλείας. Πολλοί απ’ αυτούς καταδικάστηκαν από στρατοδικεία, φυλακίστηκαν ή εκτελέστηκαν για πράξεις που δεν είχαν κάνει. Συνεπώς, το γεγονός αυτό καθιστούσε τον ΔΣΕ απροετοίμαστο για το ξεκίνημα ενός πολέμου.

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ

Η ιδέα για την επίθεση του ΔΣΕ στην Φλώρινα ανήκε στον ηγέτη των κομμουνιστών ανταρτών, Νίκο Ζαχαριάδη  , ο οποίος είχε προσέλθει στο Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ στο τέλος του Ιανουαρίου του 1949 μετά από επίσκεψή του στο εξωτερικό

Η Φλώρινα ήταν σημαντικό στρατιωτικό και πολιτικό κέντρο. Διέθετε μεγάλες ποσότητες πολεμικών εφοδίων καθώς και επισιτισμού, αλλά και ξένης βοήθειας. Ακόμα, διέθετε αεροδρόμιο το οποίο εξασφάλιζε τις μεταφορές, τις διανομές και τον εφοδιασμό από άλλες περιοχές. Ήταν έδρα για πολλές κρατικές υπηρεσίες και η γεωγραφική της θέση προσέδιδε στην ίδια μεγάλη πολιτική σημασία ενώ για τις κυβερνητικές δυνάμεις λειτουργούσε ως προπύργιο σε στρατιωτικό, πολιτικό, αλλά και κοινωνικό πεδίο. Ο ΔΣΕ θεωρούσε ότι η πόλη της Φλώρινας είχε την μεγαλύτερη σημασία από οποιαδήποτε άλλη πόλη. .Η κατάληψή της θα έλυνε το βασικό του πρόβλημα, την λειψανδρία καθώς στην Φλώρινα είχε εγκατασταθεί πλήθος αγροτών με αποτέλεσμα ο πληθυσμός της να αυξηθεί. Ο ΔΣΕ θεωρούσε, λοιπόν, ότι πέρα από πολεμικό υλικό, θα αποκτούσε κυρίως νέους μαχητές και μαχήτριες μέσα από την επιχείρησή του στην Φλώρινα.

Μία από τις δυσκολότερες και πολύνεκρες μάχες που έδωσε ο Δημοκρατικός Στρατός ήταν η μάχη στην Φλώρινα τον Φεβρουάριο του 1949. Η επίθεση είχε προγραμματιστεί για την 10η Φεβρουαρίου 1949, αλλά καθυστέρησε μία μέρα εξαιτίας των άθλιων καιρικών συνθηκών και της καθυστέρησης της 11ης Μεραρχίας του ΔΣΕ. Το γεγονός αυτό βοήθησε τον Εθνικό Στρατό να ενισχυθεί ακόμα περισσότερο. Ο ΔΣΕ έχοντας ολοκληρώσει το σχέδιο του για την κατάληψη της Φλώρινας, καταστάθμευσε στο Πισοδέρι και ξεκίνησε την πρώτη του επίθεση στο χωριό Κλειδί. Από την άλλη μεριά, ο Εθνικός Στρατός ήταν ήδη έτοιμος να αμυνθεί

Την 12η Φεβρουαρίου 1949 στις 3:30 τα ξημερώματα, ο Δημοκρατικός Στρατός, με διαταγή του Γενικού Αρχηγείου, προσπάθησε να εισβάλλει στην πόλη της Φλώρινας χωρίς να γίνει αντιληπτός από τις Κυβερνητικές Δυνάμεις. Όμως, ο αιφνιδιασμός είχε αποτύχει καθώς η διοίκηση της 2ης Μεραρχίας είχε προετοιμαστεί καλά και οι ενισχύσεις της 77ης Ταξιαρχίας είχαν έγκαιρα κινητοποιηθεί. Το περισσότερο που κατάφερε ήταν η κατάληψη μερικών υψωμάτων γύρω από την πόλη, του Σολίτσετο και της Γιούπκας ενώ δεν κατέλαβε το σημαντικό ύψωμα 1033. Τα διάφορα τμήματα του ΔΣΕ δυσκολεύονταν να εισχωρήσουν στο εσωτερικό της πόλης καθώς εμποδίζονταν από τον Εθνικό Στρατό. Η 18η Ταξιαρχία που βρισκόταν βορειοανατολικά της Φλώρινας απέτυχε να μπει στην πόλη εξαιτίας των πυκνών πυρών, όπως επίσης και η 14η Ταξιαρχία που βρισκόταν στα δυτικά (Άλωνα) συνάντησε το στρατιωτικό πυροβολικό με αποτέλεσμα να υπάρξουν τεράστιες απώλειες με πρώτο νεκρό τον Ελευθέριο Λαζαρίδη (Λευτεριά). Συνεπώς παγιδεύτηκε και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το πεδίο πριν ακόμα ξημερώσει. Ο ΔΣΕ συνάντησε και άλλες δυσκολίες κατά την διάρκεια της μάχης όπως ήταν η ελάχιστη επικοινωνία μεταξύ των τμημάτων του λόγω απειρίας ή απειθαρχίας των ηγετών του, η μη συμμετοχή των εφεδρικών τμημάτων του, δηλαδή της Σχολής Αξιωματικών, η ελλιπής συνεργασία μεταξύ Πεζικού και Πυροβολικού καθώς εκεί υπηρετούσαν επιστρατευμένα κορίτσια και ακόμα δεν υπήρχε τεχνική κατάρτιση, ο μικρός αριθμός ικανών Αξιωματικών και η υποτίμηση των στρατιωτικών με εμπειρία από προηγούμενες μάχες.

Η μάχη μεταξύ των δύο πλευρών, του Δημοκρατικού Στρατού και των Κυβερνητικών Δυνάμεων, συνεχίστηκε και το πρωί της 12ης Φεβρουαρίου 1949. Εκεί, λοιπόν, κρίθηκε ποιος τελικά θα ήταν ο νικητής. Οι δυνάμεις του ΔΣΕ αποδεκατίστηκαν σε αντίθεση με τις Κυβερνητικές Δυνάμεις όπου διαρκώς είχαν τις κατάλληλες ενισχύσεις καθώς κατέφθασαν κι άλλα μέσα προς υπεράσπισή τους, μερικά τεθωρακισμένα και η αεροπορία. Η δεύτερη βομβάρδιζε ανεξέλεγκτα την πόλη με σκοπό να καταστρέψει τις τάξεις του ΔΣΕ. Με αυτόν τον τρόπο, προκάλεσε απώλειες στον άμαχο πληθυσμό, αλλά και υλικές ζημιές και φθορές στον Δημοκρατικό Στρατό. Παρά όμως την καταστροφική πτώση του, ο ΔΣΕ δεν υποχώρησε αμέσως, αλλά συνέχισε τον αγώνα του και στις 13 Φεβρουαρίου του 1949. Αυτό οδήγησε σε γενική επίθεση του Εθνικού Στρατού εναντίον του πρώτου απειλώντας τον με πλήρη καταστροφή. Οι καιρικές συνθήκες, όμως δεν επέτρεψαν στον Εθνικό Στρατό να συνεχίσει την επιχείρησή του και επομένως υποχώρησε αφήνοντας πίσω του έναν τεράστιο αριθμό νεκρών και τραυματιών. Ο ΔΣΕ εγκατέλειψε την πόλη αφήνοντας πίσω του 1557 τραυματίες, 500 νεκρούς και 500 αιχμαλώτους, όπου οι τελευταίοι εκτελέστηκαν.

ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΜΑΧΗ

Μετά την λήξη της μάχης στην Φλώρινα, υπήρξαν τεράστιες απώλειες από την μεριά του ΔΣΕ. Ο απολογισμός του ήταν 700 νεκροί και 350-400 αιχμάλωτοι μαχητές και μαχήτριες. Τότε, ο Κυβερνητικός Στρατός διέπραξε ένα μεγάλο έγκλημα σε βάρος του ΔΣΕ. Παραβιάζοντας κάθε στρατιωτική δεοντολογία και τις διεθνείς συμβάσεις, εκτέλεσε όποιον τραυματία του ΔΣΕ απέμεινε στα πεδία της μάχης. Συνολικά, εκτελέστηκαν περίπου 350 τραυματίες. Οι νεκροί και οι βαριά τραυματισμένοι μεταφέρθηκαν με φορτηγά σε ένα χωράφι νοτιοανατολικά της πόλης στην περιοχή του Αγίου Γεωργίου  . Εκεί, τοποθετήθηκαν με την σειρά και ανάσκελα ώστε να μπορέσουν να εξακριβωθούν οι ταυτότητές τους από γνωστούς ή συγγενείς. Άνδρες και γυναίκες πήγαιναν συνεχώς στο χωράφι για να δουν ποιοι σκοτώθηκαν. Το θέαμα που αντίκριζαν ήταν μακάβριο. Οι νεκροί και οι τραυματίες βρίσκονταν σε πολύ άσχημη κατάσταση. Άλλοι ήταν τρυπημένοι από τις σφαίρες, άλλοι είχαν ακρωτηριαστεί από τους όλμους και το πυροβολικό του Εθνικού Στρατού, άλλοι ήταν κοκκαλωμένοι από το κρύο και το χιόνι και γεμάτοι παγωμένο αίμα. Ο Εθνικός Στρατός έφερνε διαρκώς πτώματα από τις χαράδρες και τα υψώματα που πραγματοποιήθηκε η μάχη και τα έριχνε στο χωράφι . Στο χωράφι αυτό θάφτηκαν χωρίς καμία διάκριση, ζωντανοί και νεκροί μαχητές, σε έναν λάκκο όπου ο Κυβερνητικός Στρατός είχε σκάψει με μπουλντόζες. Σήμερα, ο ομαδικός αυτός τάφος έχει μετατραπεί σε μνημείο προς τιμήν των μαχητών και των μαχητριών του ΔΣΕ .

Σύμφωνα με συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ των υποστηρικτών του ΔΣΕ, διαπιστώθηκε ότι τα ανώτερα στελέχη κρίθηκαν σωστά ως προς το σχέδιο της μάχης ενώ αποδόθηκαν κατηγορίες για την ήττα τους κυρίως σε αξιωματικούς ή σε άτομα που καταλάμβαναν κατώτερες θέσεις.

Ο ΔΣΕ έπαψε πλέον να αποτελεί απειλή για την Φλώρινα. Παρά όλα αυτά, οι κομμουνιστές εξακολουθούσαν να βομβαρδίζουν την πόλη και να τοποθετούν νάρκες μέσα σε αυτή ακόμα και μετά την μάχη, τονίζοντας με αυτόν τον τρόπο την επιθυμία τους για ανεξαρτησία της Μακεδονίας. Αποτέλεσμα αυτών των επιθέσεων ήταν οι συλλήψεις και οι εκτελέσεις όλων όσων θεωρούνταν κομμουνιστές. Την 30η Αυγούστου 1949, ο Εθνικός Στρατός συγκέντρωσε στο νεκροταφείο του Αγίου Νικολάου στην Φλώρινα 29 Έλληνες, Σλαβόφωνους και πρόσφυγες και τους εκτέλεσε.