Η φλεγόμενη Μενορά, το μνημείο του Ολοκαυτώματος
Η φλεγόμενη Μενορά, το μνημείο του Ολοκαυτώματος της Θεσσαλονίκης, ύψους τριών μέτρων και φτιαγμένη από χαλκό, αναπαριστά τις επτά λυχνίες της Μενορά που ξεκινούν από τα αποτεφρωμένα κόκκαλα των θυμάτων του Ολοκαυτώματος και καταλήγουν σε φλόγες.
Τα αποκαλυπτήρια έγιναν με εξαιρετική επισημότητα στις 23/11/1997, ημέρα Κυριακή, από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας της Ελλάδος, αείμνηστο Κωστή Στεφανόπουλο, παρουσία επισήμων της πολιτείας, διεθνών προσωπικοτήτων και πλήθος κόσμου. Το γεγονός αναγράφεται σε ορειχάλκινη αναθηματική πλάκα στη βάση του μνημείου και οι εκδηλώσεις διήρκησαν ένα διήμερο (22-23/11).
Τοποθεσία
Το γλυπτό, που θα υπενθυμίζει στους Θεσσαλονικείς για πάντα τον άδικο αφανισμό του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης από τους Ναζί, τοποθετήθηκε, αρχικά, στην πλατεία της συμβολής των οδών Κλεάνθους και Παπαναστασίου, περιοχή με ιδιαίτερο συμβολισμό, διότι εκεί βρισκόταν το 1943 ο συνοικισμός «151», όπου κρατούνταν ο εβραϊκός πληθυσμός της πόλης, πριν εκτοπιστεί στα στρατόπεδα του θανάτου. Το 2006 το μνημείο μεταφέρθηκε στην ΝΑ γωνία της Πλατείας Ελευθερίας, στο ιστορικό κέντρο της πόλης, γνωστής για τους εξευτελισμούς που υπέστησαν από τους Ναζί οι συμπολίτες μας Εβραίοι, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα, διότι στην προηγούμενη Πλατεία κατασκευάστηκε υπόγειος χώρος στάθμευσης.
Πατρότητα
Δημιουργός του γλυπτού είναι ο σερβικής καταγωγής γλύπτης Νάνταρ Γκλιντ με πολλές διεθνείς διακρίσεις για έργα του με θέμα το Ολοκαύτωμα που έχουν τοποθετηθεί στο Νταχάου το 1968, «Ίδρυμα Γιαντ Βασέμ», Ιερουσαλήμ 1979, στο Βελιγράδι το 1990 κ. α.
Ο Γκλιντ, γεννημένος στις 12 Δεκεμβρίου του 1924, υπήρξε ένας από τους επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος και αναγκαστικός εργάτης που το με-γαλύτερο μέρος της οικογενείας του δολοφονήθηκε στο Άουσβιτς.
Μετά τον πόλεμο, δημιούργησε μια σειρά μνημείων αφιερωμένων στη μνήμη των θυμάτων του Ολοκαυτώματος, συμπεριλαμβανομένου του μνημείου του στρατοπέδου συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν και του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Dachau, για το οποίο μάλιστα κέρδισε τον διεθνή διαγωνισμό το 1967.
Από το 1985 έως το 1989 διετέλεσε Πρύτανης Πανεπιστημίου των Τειχών του Βελιγραδίου.
Το 1990, η πόλη του Βελιγραδίου και η τοπική εβραϊκή κοινότητα, προκειμένου να τιμήσουν τη μνήμη των 10.000 και πλέον Σέρβων Εβραίων, προερχομένων κατά την πλειονότητά των από το Βελιγράδι, ιδιαίτερα από τη συνοικία Dorćol, και δολοφονηθέντων από μονάδες των SS και της Βέρμαχτ ή σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, αποφάσισαν την τοποθέτηση στη συνοικία αυτή ενός γλυπτού μνημείου το οποίο φιλοτέχνησε ο Γκλιντ και το όνομα-σε Menora u plamenu ή αγγλιστί: Menorah in Flames.
Το 1997, ο Γκλιντ ξεκίνησε το γλυπτό για το μνημείο του Ολοκαυτώματος των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, το οποίο ήταν μια παραλλαγή στην Menorah in Flames, αλλά πέθανε πριν να το ολοκληρώσει. Την ολοκλήρωσή του ανέλαβαν οι γιοι του και την ίδια χρονιά παραδόθηκε στην Εβραϊκή Κοινότητα Θεσσαλονίκης και έγιναν τα αποκαλυπτήριά του.
Το μνημείο αποτελεί αστείρευτη πηγή ανάμνησης και θύμησης του στυγνού αφανισμού στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκεντρώσεως των 80.000 περίπου Ελλήνων Εβραίων, από τους οποίους οι 50.000 διαβιούσαν στη Θεσσαλονίκη, την επονομαζόμενη και Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων, διότι σ’ αυτήν εγκαταστάθηκε το μεγαλύτερο μέρος των εκδιωχθέντων Εβραίων το 1492 από το μοναρχικό ζεύγος της Ισπανίας Φερδινάνδο και Ισαβέλλα. Γράφει σχετικά γ’ αυτό ο Ιταλοεβραίος συγγραφέας, Γιοσέφ α Κοέν, στα μέσα του 16ου αιώνα: «Όλα τα στρατεύματα του Κυρίου, οι πρόσφυγες της Ιερουσαλήμ που ζούσαν στην Ισπανία, σ’ αυτήν την καταραμένη γη, έφυγαν τον πέμπτο μήνα του έτους 5252, δηλαδή το 1492. Από κει, διασκορπίστηκαν στις τέσσερις γωνιές της γης. Έφυγαν από το λιμάνι της Καρθαγένης με 16 μεγάλα πλοία γεμάτα με πολλούς ανθρώπους την Παρασκευή 16 του μήνα Αβ».
Μετά την εξορία από την Ισπανία και την Πορτογαλία μεγάλος αριθμός Εβραίων, οι αποκαλούμενοι Σεφαραδίτες, συνέρρευσε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο σουλτάνος Βαγιαζήτ Β’ διέταξε τους διοικητές των επαρχιών να μην αρνηθούν την είσοδο ή προβάλλουν δυσκολίες σε κανέναν Εβραίο˙ αντιθέτως να τους υποδεχτούν εγκάρδια. Τότε διετύπωσε και τη γνωστή παρατήρηση ότι οι Καθολικοί Μονάρχες της Ισπανίας λανθασμένα θεωρούνταν σοφοί, εφόσον κατέστησαν φτωχότερη τη χώρα τους, διώχνοντας τους Σεφαραδίτες, και πλουσιότερη την Τουρκία.
Η Οθωμανοκρατούμενη πολυπολιτισμική πόλη της Θεσσαλονίκης υποδέχθηκε έναν πολύ μεγάλο αριθμό εξορίστων, τους αγκάλιασε, αισθάνθηκαν ασφαλείς, έμειναν, αναπτύχθηκαν και οι απόγονοι αυτών υπήρξαν τα θύματα της μετέπειτα ναζιστικής θηριωδίας.
Το 1912 η Θεσσαλονίκη έγινε κομμάτι της ελληνικής επικράτειας και η συνεχώς μέχρι τότε αναπτυσσόμενη Εβραϊκή Κοινότητα μετρούσε 75.000 ψυχές, αποτελώντας σχεδόν το 50% του πληθυσμού της πόλης. Η οικονομική, πολιτισμική και πολιτική ανάπτυξή της Κοινότητας, σε συνδυασμό με το ότι ήταν μια από τις πολυπληθέστερες εβραιουπόλεις στον κόσμο, προσέδωσε στην πόλη την προσωνυμία Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων.
Με το τέλος του Α΄Π.Π. και κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου καταβάλλεται έντονη προσπάθεια από το επίσημο κράτος να ενισχυθεί το ελληνικό στοιχείο της πόλης με αποτέλεσμα οι Έλληνες Εβραίοι να βρεθούν αντιμέτωποι μ’ ένα κύμα έντονου ρατσισμού. Στο βιβλίο Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων (εκδ. Πατάκη), της Ρένας Μόλχο, διαβάζουμε: «…οι Έλληνες ανέλαβαν συστηματικά να μειώσουν την εβραϊκή επιρροή στον οικονομικό και τον πολιτικό τομέα», την ώρα που «…ο ελληνικός Τύπος στη Θεσσαλονίκη και ειδικά η εφημερίδα Μακεδονία, δημοσίευαν συστηματικά άρθρα αντισημιτικής προπαγάνδας, με σκοπό να πολώσουν τις σχέσεις μεταξύ των δύο στοιχείων».
Η πόλωση αυτή οδήγησε στο πογκρόμ της συνοικίας Κάμπελ, τον Ιούνιο του 1931 και σε μαζική μετανάστευση Ελλήνων Εβραίων στην Παλαιστίνη, ενώ το 1932 το ελληνικό κράτος επιχείρησε να αφομοιώσει γλωσσικά το εβραϊκό στοιχείο, θεσπίζοντας τον νόμο που απαγόρευε στα παιδιά της Κοινότητας να εγγράφονται σε ξενόγλωσσα σχολεία. Με λίγα λόγια, πολύ προ της ναζιστικής κατοχής υπήρχε στην Ελλάδα ένας έντονος αντισημιτισμός.
Το παραπάνω κλίμα ήταν ό,τι ακριβώς χρειαζόταν οι Γερμανοί, που αποζητούσαν ‘βοηθούς’ προκειμένου να εφαρμόσουν την τελική λύση. «Οι Γερμανοί ήθελαν τη συνεργασία των ντόπιων, επειδή με αυτόν τον τρόπο είχαν συνενόχους και μπορούσαν να εξοντώσουν περισσότερους Εβραίους», λέει η κυρία Μόλχο.
Αν εξαιρέσουμε αυτούς που εγκατέλειψαν τη Θεσσαλονίκη και άλλα αστικά κέντρα για να γλιτώσουν, αυτούς που κατάφεραν να περάσουν στην Αντίσταση, αυτούς που βρήκαν καταφύγιο στην ιταλική ζώνη κατοχής και αυτούς που διέφυγαν στην Παλαιστίνη, η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων Εβραίων εξοντώθηκε. «Με 19 συρμούς, σε έξι μήνες, 46.061 άτομα εγκατέλειψαν την πόλη. Από αυτά, 37.387 δολοφονήθηκαν στους θαλάμους αερίων, αμέσως μόλις έφθασαν στο Μπίρκεναου. Οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους πέθαναν ή εκτελέστηκαν στο Άουσβιτς. Στα τέλη Αυγούστου του 1943, η Θεσσαλονίκη, η Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων, με περισσότερα από 2.000 χρόνια έντονης εβραϊκής παρουσίας, είχε αδειάσει από Εβραίους», γράφει η κυρία Ρένα Μόλχο.
Στις 15 Μαρτίου 1943, σχεδόν ένα χρόνο μετά το «Μαύρο Σάββατο» της 11ης Ιουλίου 1942 κατά το οποίο οι Ναζί είχαν συγκεντρώσει στην Πλατεία Ελευθερίας 9.000 άνδρες ηλικίας 18-45 ετών και τους επέβαλαν σε μαρτύρια και εξευτελισμούς, ξεκίνησαν αποστολές για εργασία στην Κρακοβία και με το τέλος του πολέμου η Κοινότητα Θεσσαλονίκης μετρούσε μετά βίας 2.000 μέλη! Τόσοι ήταν οι επιζήσαντες που επέλεξαν να επιστρέψουν στην πόλη τους. Κάποιοι επέλεξαν άλλους προορισμούς.
Τα υπάρχοντα αυτών που επέστρεψαν ήταν ανύπαρκτα. Είχαν καταπατηθεί από τους Χριστιανούς συμπολίτες τους και παρά την ψήφιση νόμου του Κράτους που προέβλεπε την επιστροφή των περιουσιών στους νόμιμους ιδιοκτήτες μέχρι και τέταρτου βαθμού συγγένειας, στην πράξη δεν βρήκε εφαρμογή «λόγω γραφειοκρατίας», έλεγαν, αλλά όπως διερωτάται η κύρια Ρ. Μόλχο: «…σε ποιο εκλογικό κομμάτι έπρεπε να επενδύσει ο πολιτικός, στους ελάχιστους εναπομείναντες Εβραίους ή στους χριστιανούς;».
Μετά την απελευθέρωση ένα βαρύ πέπλο άκρας, απόλυτης σιωπής κάλυψε δύο απεχθή γεγονότα: τη φρικαλέα εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων και την υφαρπαγή των περιουσιών τους από τους συμπολίτες τους. Κανείς δεν πίστευε πως θα συνέβαινε αυτή η ναζιστική θηριωδία, στην οποία δεν ήθελαν να αναφέρονται, από επιλογή, οι επιζήσαντες-και δεν αναφέρονταν επί χρόνια- και κανείς από τους άλλους δεν αναφερόταν στην αρπαγή και λεηλασία των περιουσιών των εκπατρισθέντων Εβραίων και ούτε καθομολόγησαν ποτέ την ενοχή τους.
Η κοινωνία μας άρχισε να μαθαίνει τα γεγονότα, να τα πλησιάζει και να μιλά γι’ αυτά δειλά-δειλά τα τελευταία χρόνια και ίσως αυτή η ενοχή να υπήρξε κατά βάθος η αιτία που καθυστέρησε η πολιτεία και η πόλη να πράξει το αυτονόητο: να κινηθούν οι διαδικασίες δημιουργίας Μνημείου του ολοκαυτώματος. Τελικά, τα αποκαλυπτήρια του Μνημείου έγιναν, μέσα σε πλήθος διήμερων εκδηλώσεων, μόλις το 1997˙ χρονιά που η Θεσσαλονίκη ζούσε στους ρυθμούς της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Κάθε χρόνο στις 27 Ιανουαρίου το Μνημείο συγκεντρώνει πολίτες και αρχές για να εορταστεί η «Ημέρα Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος», που καθιερώθηκε με ομόφωνη απόφαση της Βουλής τον Ιανουάριο του 2004 (Ν.3218/04 και Π.Δ. 31/05), και να εξαρθεί ο ηρωισμός των χριστιανών Ελλήνων, που με κίνδυνο της ζωής τους έσωσαν πολλούς Εβραίους συμπολίτες τους από βέβαιο θάνατο.
Με μια σκέψη στο μυαλό τους, “Ποτέ ξανά”, εκατοντάδες άτομα συμμετέχουν κάθε Μάρτιο στην πορεία μνήμης, με αφετηρία την πλατεία Ελευθερίας, της αναχώρησης του πρώτου συρμού από τον τότε (παλαιό) Σιδηροδρομικό Σταθμό της πόλης, με Εβραίους και Εβραίες κατοίκους Θεσσαλονίκης, για το στρατόπεδο Άουσβιτς- Μπίρκεναου.
Κατά τις Εθνικές επετείους και επίσημες επισκέψεις αξιωματούχων στην πόλη μας κατατίθενται στεφάνια στη μνήμη των Εβραίων συμπολιτών μας με την παρουσία κόσμου.
Δεν λείπουν όμως και οι εκδηλώσεις και πράξεις αντισημιτισμού που μας δίνουν το στίγμα του θηρίου του φασισμού-ναζισμού που σαλεύει, δεν είναι νεκρό και απαιτεί την επαγρύπνηση της κοινωνίας μας.
Οι βανδαλισμοί του Μνημείου δεν λείπουν δυστυχώς!
Μνημείο του Ολοκαυτώματος στο Βελιγράδι από το οποίο και εμπνεύστηκε ο γλύπτης το αντίστοιχο μνημείο της Θεσσαλονίκης.
Όνομα Συντάκτη
Γράφει ο Δημήτριος Πάλλας, Συνταξιούχος Αρχιτέκτονας-Εκπαιδευτικός
Βιβλιογραφία
ΧΡΟΝΙΚΑ, ΟΡΓΑΝΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ (Κ.Ι.Σ.), ΤΟΜΟΣ ΚΑ΄, ΑΡ. ΦΥΛΛΟΥ 153, σ. 3, ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 1998, ΤΕΒΕΤ ΣΕΒΑΤ 5758
Μόλχο, Ρ. (2015)Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων , Αθήνα: Πατάκης
Διαδικτυακές πηγές:
https://www.jct.gr/HolocMemori
https://www.thessmemory.gr
https://www.jct.gr/HolocMemorial.php
http://www.jmth.gr/article-20032014-the-jews-of-thessaloniki
https://www.vice.com/gr/articl
O Ξεριζωμός και το Τέλος των Ελλήνων Εβραίων, από τη Θεσσαλονίκη στο Άουσβιτς, Κείμενο Θοδωρής Χονδρόγιαννος, 26 Ιανουάριος 2018
Ο συντάκτης φέρει την ευθύνη των κειμένων.
Greek