Φώτος Τζαβέλας
Στην προτομή αναπαρίσταται ένοπλος ο αρχηγός της σουλιώτικης φάρας των Τζαβελαίων, Φώτος Τζαβέλας (1770-1809). Το ύψος του είναι 2,5 μέτρα και το πλάτος του 45 εκατοστά. Η προτομή είναι κατασκευασμένη από ορείχαλκο (Παπασταύρος, 2009). Συνοδεύεται από την αναγραφή του ονόματος του οπλαρχηγού και τη χρονολογία γέννησης και θανάτου του, καθώς και από τμήμα επιστολής που ο ίδιος, σύμφωνα με τον Περραιβό, είχε αποστείλει στον Αλή πασά στις 4 Δεκεμβρίου 1803. Η επιγραφή έχει ως εξής:
«ΒΕΖΥΡΗ ΑΛΗ ΠΑΣΑ
ΜΗ ΣΤΟΧΑΣΘΗΣ ΟΤΙ ΘΑ ΜΕΥΡΗΣ ΜΙΚΡΟΨΥΧΟΝ ΕΠΕΙΔΗ ΕΧΕΙΣ ΕΙΣ ΧΕΙΡΑΣ ΣΟΥ ΤΗΝ ΓΥΝΑΙΚΑ ΜΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΤΕΚΝΑ. Η ΑΓΑΠΗ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ ΜΟΥ ΜΕ ΚΑΜΝΕΙ ΝΑ ΜΗ ΣΤΟΧΑΣΘΩ ΟΥΤΕ ΓΥΝΑΙΚΑ ΟΥΤΕ ΥΙΟΥΣ. ΕΙΣΑΙ ΕΞΟΥΣΙΑΣΤΗΣ ΝΑ ΤΟΥΣ ΚΑΜΗΣ ΟΤΙ ΚΑΙ ΟΠΩΣ ΘΕΛΕΙΣ, ΕΓΩ ΔΕ ΜΕ ΟΛΗΝ ΜΟΥ ΤΗΝ ΦΥΛΗΝ ΚΑΙ ΣΥΝΑΔΕΛΦΟΥΣ, ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΑΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΣΟΙ ΠΑΡΑΔΩΣΩΜΕΝ ΤΑ ΟΠΛΑ ΖΩΝΤΕΣ.
4 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1803
ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ»
(υπογραφή, σφραγίδα)
Στη βάση του αναγράφονται τα ονόματα του Συλλόγου Φίλων του Σουλίου που ανέλαβε την πρωτοβουλία της εγκατάστασης του γλυπτού, του Ταχυδρομικού Ταμιευτηρίου που ανέλαβε τη χορηγία, και το έτος των αποκαλυπτηρίων (1975).
Τοποθεσία
Το γλυπτό βρίσκεται στο Σούλι Θεσπρωτίας, στον χώρο των πολιτιστικών εκδηλώσεων, μπροστά από τα γραφεία της πρώην κοινότητας Σουλίου και πρώην δημοτικό σχολείο.
Πατρότητα
Την προτομή του Φώτου Τζαβέλα φιλοτέχνησε το 1957 ο γλύπτης Βάσος Φαληρέας (1905-1979). Ο Φαληρέας γεννήθηκε στην Αθήνα και η καταγωγή του ήταν από τη Μάνη. Σπούδασε ζωγραφική και αποφοίτησε με άριστα από την Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών. Το 1930 ταξίδεψε στο Παρίσι και εντρύφησε στη γλυπτική και στη χαρακτική. Το 1937 κέρδισε χρυσό μετάλλιο στην Έκθεση των Παρισίων για το έργο του με τίτλο «Γαλήνη» και τιμήθηκε με τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος του Γεωργίου Α’. Υπήρξε μέλος της Ακαδημίας Καλών Τεχνών και της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στη Θεσσαλονίκη.
Ο Φαληρέας εκπροσωπεί την υπαίθρια γλυπτική της δεκαετίας του ’60 και το πολυάριθμο έργο του ακολουθεί παραδοσιακούς, κλασικιστικούς ρυθμούς. Ενδεικτικά αναφέρονται το άγαλμα του Κωστή Παλαμά στο Πνευματικό Κέντρο του δήμου Αθηναίων, το άγαλμα της Προμάχου Αθηνάς στο Πεδίον του Άρεως και το μνημείο του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Ήταν ακόμη χαράκτης νομισμάτων και μεταλλίων.
Το γλυπτό μέσω της επιγραφής αναδεικνύει τον πατριωτισμό του Φώτου Τζαβέλα. Αναφέρεται στην περίοδο της τρίτης πολιορκίας του Σουλίου από τον Αλή πασά από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Δεκέμβριο του 1803. Κατά τον Περραιβό (1857), τον Φεβρουάριο οι Σουλιώτες, λόγω έλλειψης τροφίμων και πολεμοφοδίων, κάνουν ανακωχή με τον Αλή. Συμφωνούν να δεχτούν ως διοικητή τους τον Κίτσο Μπότσαρη, Σουλιώτη ενταγμένο στον στρατό του Αλή, και να εξορίσουν τον Φώτο, αρχηγό της φάρας του μετά τον θάνατο του πατέρα του, Λάμπρου Τζαβέλα. Ο Φώτος, εξόριστος πια, επισκέπτεται τα Γιάννενα μετά από πρόσκληση του Αλή, για να συνδιαλλαγεί την επάνοδό του στην ηγεσία του Σουλίου αλλά φυλακίζεται.. Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, αποφυλακίζεται από τον Αλή, αφού συμφωνεί να πείσει τους εναπομείναντες Σουλιώτες που αντιστέκονταν στο Κούγκι και στην Κιάφα να παραδώσουν τα όπλα. Ως αντάλλαγμα θα τους δίνονταν η δυνατότητα να μετακινηθούν σε περιοχή της αρεσκείας τους, η οποία βέβαια θα βρισκόταν στην επικράτεια του Αλή ή άλλων μπέηδων.
Για να πείσει τον Αλή για την αξιοπιστία του, ο Φώτος δέχεται να φυλακιστεί η οικογένειά του, η οποία θα αποφυλακιζόταν αφού επιτύγχανε την αποστολή του. Όμως, μόλις φτάνει στο Σούλι, σε συνεννόηση με τους υπόλοιπους αρχηγούς καταπατά τη συμφωνία, μεταφέρει τον άμαχο πληθυσμό στην Πάργα με κατεύθυνση την Κέρκυρα και στις 4 Δεκεμβρίου στέλνει στον Αλή επιστολή με το περιεχόμενο της παραπάνω επιγραφής, δίνοντας έτσι μεγαλύτερη αξία στην ελευθερία του τόπου του παρά στην τύχη της οικογένειάς του. Στις 15 Δεκεμβρίου 1803 το Σούλι παραδίδεται στον Αλή.
Ο Φώτος μετά τη συνθήκη ειρήνης των Σουλιωτών με τον Αλή εγκαθίσταται με την οικογένειά του στην Κέρκυρα, όπου υπηρετεί αρχικά ως αξιωματικός στρατιωτικού σώματος, οργανωμένου από τους Ρώσους, και κατόπιν ως χιλίαρχος του Αλβανικού Σώματος, οργανωμένου από τους Γάλλους. Πέθανε σε ηλικία 39 ετών.
Το γλυπτό χαίρει εκτίμησης από την τοπική κοινωνία και αποτελεί αντικείμενο θαυμασμού για τους επισκέπτες. Βρίσκεται στην ίδια θέση με τις προτομές δύο άλλων εξεχόντων Σουλιωτών αγωνιστών, του Μάρκου Μπότσαρη και του καλόγερου Σαμουήλ, το οποίο παρουσιάζεται παρακάτω. Δεν έχει αναφερθεί ποτέ κάποιο περιστατικό βανδαλισμού, ούτε φέρει ανάλογα σημάδια. Μόνο ο χρόνος και οι καιρικές συνθήκες έχουν αφήσει τα σημάδια τους, όπως την απώλεια της λείας υφής και του χρώματος σε κάποια σημεία
Γράφει ο Κωνσταντίνος Φωτίου, εκπαιδευτικός-μεταπτυχιακός φοιτητής.
Όνομα Συντάκτη
Βιβλιογραφία
Αντωνοπούλου, Ζ. (2003), Τα γλυπτά της Αθήνας: υπαίθρια γλυπτική 1834-2004, Εκδόσεις Ποταμός, Αθήνα
Ελλάς: η ιστορία και ο πολιτισμός του Ελληνικού Έθνους από τις απαρχές μέχρι σήμερα (1998), Εκδόσεις Πάπυρος, Αθήνα, 2ος τόμος.
Παπασταύρος, Α. (2009), Ιωαννίνων Γλυπτοθήκη: ένας άγνωστος κόσμος, Εκδόσεις Απειρωτάν, Αθήνα.
Περραιβός Χ. (1857), Ιστορία του Σουλλίου και Πάργας, Αθήνα, 2ος τόμος.
Ο συντάκτης φέρει την ευθύνη των κειμένων.
Greek